Büyük ve küçük ünlü uyumu

Büyük ve küçük ünlü uyumu

Büyük ve küçük ünlü uyumu

Büyük ünlü uyumu;

Kalınlık – incelik kuralı da denilen bir ses uyumudur. Bu uyuma bakarak kelimenin Türkçe veya yabancı kökenli olduğu anlaşılır.

Kalınlık kuralı: Bir kelimenin birinci hecesinde kalın sesli harf (a,ı,o,u) bulunuyorsa, diğer heceler de kalın ünlüyle devam eder.

  • Örnek: masa, çamur, duvar, dalga…

İncelik kuralı: kelimenin ilk hecesinde ince ünlü (e,i,ö,ü) bulunuyorsa, sonraki hecelerdeki sesli harfler de ince olur.

Örnek: çimen, terlik, yüzük, silgi…

İnceKalın
DüzYuvarlakDüzYuvarlak
Dariüıu
Genişeöao

Küçük ünlü uyumu

Düzlük- yuvarlaklık kuralı da denilen bu kural, Türkçe kelimelerin ayırt edilmesinde kullanılan bir diğer sesli uyumudur. Küçük ünlü uyumunda bakılması gereken kurallar;

Kelimenin ilk hecesi  “ a, e, ı, i”  düz ünlülerinden birini bulunduruyorsa bunu izleyen ilk hecede de düz ünlü (a,e,ı,i) bulunmalıdır.

  • Örnek: seslenmek, merdiven, karanlık, arkadaş…

Kelimenin ilk hecesi   “o, ö, u, ü”  dar ünlülerinden birini bulunduruyorsa bunu izleyen ilk hecede geniş düz (a, e) veya dar yuvarlak (u, ü) seslilerinden birini bulundurmalıdır.

  • Örnek: kova, çocuk, uygar, üzüm…
  a -a, ı (takar, acır)  o- u,a (domuz, soya)
  e - e,i (seçer, kemir)  ö- ü,e (ölçü, ördek)
  I - ı,a (kılıç, sıpa)  u- u,a (kuzgun, tuzak)
  İ - i,e (iplik, ince)  ü- ü,e (ütü, küpe)
  • Küçük ünlü uyumunda dikkat edilmesi gereken kural ilk heceden başlanarak her bir hece kendinden bir sonraki hece ile karşılaştırılmalıdır.
  • Örnek:  “bunaldım” kelimesinde ilk hece “u” ile başlayıp “a” harfi ile devam etmiş ve “ı” harfi ile bitmiştir. “u” harfi ile “ı” harfi küçük ünlü uyumuna uymamasına karşın her hecenin kendinden sonraki heceyle kıyaslanması gerektiği kuralına dayanarak bu kelimenin küçük ünlü uyumu kuralına uyduğunu söyleyebiliriz.

Bazı çekim ve yapım ekleri bu kurala uyacak şekilde değişim geçirmez.

  • “-gil”, “-mtrak”, “-ki” bu ekler değişime uğramaz ve bazen küçük ünlü uyumunu bozar.
  • Şimdiki zaman eki olan “-yor” eki ise tüm kelimelerde küçük ünlü uyumunu bozar. Örnek: koşuyor, gizliyor, geliyor…
  • “-leyin”, “-ken”, “-daş” ekleri sesli harf değişimi geçirmemekle birlikte eklendikleri tüm sözcüklerde düz-yuvarlak uyumuna uyar. Örnek: sabahleyin, koşarken, meslektaş…
  • Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler vardır. Örnek: yağmur, havuç, kavun, çamur...
    Türkçe olmayıp dilimize yabancı dillerden giren pek çok kelime küçük ünlü uyumuna uyar. Bu sözcüklerde bu kural aranmaz. Örnek: kabul, müzik, radyo, profesör…

Kural:  Tek heceli, yabancı ve birleşik kelimelerde büyük ve küçük ünlü uyumu aranmaz. Ayrıca büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

zübeyde

çok iyi anlatışmış

Yanıtla

ömer

Buraya tıklayarak yorumunuzu yazabilirsiniz...

Yanıtla

ömer

kusura bakmayın yanlış yazdım

Yanıtla

ömer

çok güzel bir site

Yanıtla

ünlü uyumu Başlıkları

Büyük ünlü uyumu Büyük ve küçük ünlü uyumu test Büyük ve küçük ünlü uyumu konu anlatımı Büyük ve küçük ünlü uyumu örnekleri Büyük ve küçük ünlü uyumu nedir? Küçük ünlü uyumu Ünlü uyumu